Polish English French German Russian Spanish

Ścieżki przyrodnicze


 

 

Ścieżki przyrodnicze
1. Leśna Ścieżka Dydaktyczna w Barcicach
2. Piesza Ścieżka Przyrodnicza w Rodowie
3. Ścieżka Przyrodniczo Leśna w Orkuszu
4. Ścieżka Przyrodnicza w Brachlewie
5. Ścieżka Przyrodniczo Leśna w Sadlinkach


Lokalizacja:

Ścieżka rozpoczyna się we wsi Borowy Młyn ( naprzeciw siedziby Stowarzyszenia na Rzecz Bezdomnych , Dom Modlitwy AGAPE) a kończy się na terenie Specjalnego Ośrodka Szkolno-Wychowawczego w Barcicach. Cała ścieżka znajduje się na terenie gminy Ryjewo, w Obszarze Chronionego Krajobrazu Białej Góry.
Ścieżka powstała w 2007r. przede wszystkim dla dzieci korzystających z Specjalnego Ośrodka Szkolno-Wychowawczego w Barcicach , ale jest dostępna dla wszystkich chętnych.

Oznakowanie ścieżki – biały żółwik

Gospodarz ścieżki: Nadleśnictwo Kwidzyn

Przebieg ścieżki i przystanki

 

Przystanki i tablice:

1. Warstwowa budowa lasu
2. Gatunki lasotwórcze
3. Mieszkańcy lasu
4. Chrust
5. Ochrona lasu przed owadami i zwierzyną
6. Ptasi budzik
7. Cykl z życia lasu
8. Wykorzystywanie drewna w gospodarce
9. Dokarmianie zwierzyny
10. Poradnik leśnego wędrownika

Na trasie ścieżki znajdują się miejsca odpoczynku wyposażone w ławy i stoły

Długość ścieżki – 1,4 km

Opis przyrodniczy

Krótka stosunkowo Ścieżka Dydaktyczna w Barcicach biegnie po piaszczystych terenach u podnóża wschodnich zboczy Doliny Kwidzyńskiej, gdzie rzeczne osady piaszczyste z końca epoki lodowcowej zostały częściowo uformowane w niewielkie wydmy, wyżej przechodzą one w nieco mniej przesortowane piaski sandrowe pozostawione przez wody płynące od czoła topniejącego lądolodu.

Ścieżka zaczyna się naprzeciw siedziby Stowarzyszenia na Rzecz Bezdomnych - Domu Modlitwy AGAPE leżącej na skraju miejscowości Borowy Młyn w dolinie Postolińskiej Strugi. Tu jeszcze w XIX wieku były ciekawe torfowiska ze storczykami – lipiennikim Loesela i wyblinem jednolistnym oraz ciborą żółtą, turzycą pchlą, skrzypem olbrzymim, ponadto siedliska kserotermiczne gdzie występowały światłolubne: podejźrzon marunowy, sasanka otwarta i wiosenna, bodziszek porozcinany, okrzyn szerokolistny, niezapominajka różnobarwna, oman wielki.

1. Idziemy w kierunku północnym. Na początku mamy antropogenicznie zniekształcony (zwiększona penetracja, zaśmiecanie) bór mieszany w pobliżu zabudowań , z obcymi , nieleśnymi gatunkami. Po prawej stronie grupa robinii akacjowych (grochodrzewów) zwanych niesłusznie akacjami, a w runie zdziczała zimozielona krzewinka kwitnąca wiosną – barwinek mniejszy; gatunek będący pod ochroną, jednak na naszym terenie prawdopodobnie tylko zdziczały z uprawy. Jest on wskaźnikiem opuszczonych cmentarzy, leśnych pochówków, dawnych leśniczówek i gajówek czy innych siedlisk. W dość młodym drzewostanie dominuje sadzona sosna. Dęby są znacznie młodsze, rosną też posadzone młode lipy drobnolistne i klony. Dalsza część lasu coraz bardziej nabiera cech boru sosnowego świeżego, gdzie bezwzględnym dominantem jest sosna. W podszyciu występuje kruszyna (pod częściową ochroną ze względu na duże pozyskanie kory do celów leczniczych), jarzębina. Bujne runo ma charakter krzewinkowo-trawiasty, dominuje borówka czarna popularnie nazywana „czernicą”, „czarną jagodą” lub po prostu „jagodą”, towarzysz jej śmiałek pogięty. Jest też dobrze rozwinięta warstwa mszysta zbudowana głównie przez rokietnik (rokiet) pospolity. Dochodzimy do tablicy „Warstwowa budowa lasu” i „Gatunki lasotwórcze” gdzie krótko przedstawiono sylwetki 9 gatunków i dalej do tablicy „Chrust” omawiającej przyrodniczą rolę stert suchych gałęzi pozostawionych w lesie. 

2. Przed skrętem w lewo (w kierunku wschodnim) widać, że las się zmienia – pojawiają się w drzewostanie dęby bezszypułkowe i szypułkowe równorzędne sosnom. W podszycie poza kruszyną pojawia się interesująca trzmielina brodawkowata wyróżniająca grąd subkontynentalny (różniąca się od znanej zwyczajnej cienkimi gałązkami gęsto pokrytymi brodawkami, brązowymi kwiatami, mniej licznymi czerwonawymi torebkami, z których po pęknięciu wystają czarne nasiona do połowy objęte szkarłatną osnówką); zachodnia granica jej występowania biegnie przez Bory Tucholskie. Ponadto w warstwie krzewów rosną nieliczne młode graby i leszczyny. W runie jest sporo konwalii majowej (silnie trująca, pod częściową ochroną, ponieważ dawniej masowo była zbierana do wyrobu lekarstw nasercowych); wszyscy znamy jej kwiaty, ale mało kto zwraca wczesną jesienią uwagę na jej nieliczne czerwone jagody zjadane przez lisy, którym nie szkodzą, a te przyczyniają się do rozsiewania dość dużych nasion. Runo boru mieszanego charakteryzuje się specyficzną kombinacją gatunków – są tu rośliny borowe: borówka czarna, delikatna trawa śmiałek pogięty, zimozielona kosmatka orzęsiona – krewniaczka situ, półpasożytniczy pszeniec łąkowy, mech płonnik ale także mniej wymagające gatunki grądowe – gwiazdnica wielkokwiatowa, wiechlina gajowa, zimozielona turzyca palczasta i inne, jak paproć nerecznica krótkoostna, kosmatka wielokwiatowa. Obecnie często zbiorowisko określane mianem boru mieszanego, to po prostu kwaśna dąbrowa lub ubogi grąd zdegenerowany wprowadzeniem znacznej ilości sosny często już w drugim pokoleniu. Z kolei gdy w starym borze mieszanym sosna osiągnęła wiek rębny i została usunięta – pozostawiony starodrzew dębowy można wziąć za kwaśną lub świetlistą dąbrowę.

3. Skręcamy w lewo (po przeciwnej stronie prześwituje skraj lasu, widać zbocze i zabudowania przysiółka Cegielnia – sama nazwa mówi o budowie geologicznej zbocza i historii terenu). Znowu zaczyna się bór sosnowy, dalej ścieżka przecina długi, świeżo odnowiony piaszczysty zrąb, zobaczyć tu można zimozieloną turzycę piaskową (por Brachlewo p.1) i kostrzewę owczą, które równie dobrze rosną w widnym borze, jak i na bezleśnej murawie. Wchodzimy w starodrzew sosnowy i widzimy tablicę „Ochrona lasu przed owadami i zwierzyną”, obok niej zainstalowana jest przypominająca lampion pułapka feromonowa, gdzie za pomocą syntetycznych, lotnych hormonów płciowych wabi się samce potencjalnie groźnych szkodników owadzich celem kontrolowania ich liczebności, żeby w razie potrzeby zastosować odpowiednią metodę zwalczania.

4. Dalej idziemy południowym skrajem boru (na pniu sosny chroniona brodaczka kępkowa), po przeciwnej stronie drogi ciągnie się rozległe zalesione sosną i brzozą zręby – najmłodszy na zachodnim krańcu. Wzdłuż drogi są luźne murawki inicjalnego zespołu piaskowego – sporka wiosennego i szczotlichy siwej – pojawił się w miejscu odsłoniętym i na glebie piaszczystej zniszczonej przy zwózce drewna i pracach zalesieniowych. Sporek jest drobną rośliną ozimą o charakterystycznych igiełkowatych listkach zebranych w okółki, kwitnącą na wczesną wiosną, białe kwiaty są dość okazałe, lecz trudno je zauważyć, bo kwitną tylko kilka godzin, późną wiosną roślina obumiera wysypując nasiona, które kiełkują na początku jesieni i przed zimą tworzą się małe rozetki szarych nitkowatych listków. Szczotlicha kwitnie latem a przez cały rok można rozpoznać jej siwe cienkie, lecz sztywno wzniesione liście, które nawet martwe sterczą przez wiele miesięcy. Na skraju lasu stoi tablica „Ptasi budzik” przedstawiająca kolejność i czas budzenia się i odzywania 9 częstych ptaków leśnych. Obok za ogrodzeniem z siatki jest niedawno założona remiza w borze o ubogim podszycie, gdzie nie ma dostępnej wody a baza pokarmowa jest skąpa. Na specjalnie wzbogaconej glebie sadzi się różne gatunki rodzimych i obcych krzewów i drzewek – w tym kolczastych i ciernistych, dających jadalne owoce. Zakłada się poidła i miejsce do kąpieli, rozwiesza różnego rodzaju budki lęgowe, układa pryzmy kamieni i chrustu. Zwabia to różne gatunki ssaków i ptaków, skłania do zakładania gniazd i wychowywania młodych – co jest jedną z naturalnych metod ograniczania liczebności szkodliwych owadów. W tym wypadku posadzono karaganę syberyjską, dereń, dziką gruszę, jarzębinę, ligustr, głogi, tawułę, weigelę (krzewuszkę), pigwowiec japoński.

5. Po minięciu zrębu i tablicy „Cykl życia lasu” wchodzimy na teren młodszych drzewostanów na gruntach porolnych, brak tu prawie zupełnie typowych gatunków borowych, jakimi są borówki, na skraju rosną liczne chronione porosty (płucnica islandzka, chrobotek leśny), charakterystyczny mech bielistka siwa, ponadto turzyca piaskowa. W nieco starszym, luźnym drzewostanie, bez podszytu, o runie trawiastym (śmiałek pogięty) stoi tablica „Wykorzystanie drewna w gospodarce” i dalej „Dokarmianie zwierzyny”, przy drodze rośnie gatunek charakterystyczny i pospolity, lecz pod częściową ochroną – kocanki piaskowe – zwane też „nieśmiertelnikiem” (ważne zioło lecznicze) o jaskrawo żółtych koszyczkach i pędach gęsto pokrytych srebrzystym wojłokiem cienkich włosków, które załamują i rozpraszają bezpośrednie promieniowanie słoneczne. Roślina od wieków służyła do wytwarzania palm wielkanocnych, trwałych wianków i suchych bukietów, które można bez zwiędnięcia i wyblaknięcia przechowywać w cieniu przez lata (aż się zakurzą); kiedyś wieszano je na ścianach, zatykano za ramy świętych obrazów.

6. Zbliżając się do skraju lasu i Specjalnego Ośrodka Szkolno-Wychowawczego w Barcicach spotkamy w luźnym borze niewielkie wydmy porośnięte skąpą roślinnością z udziałem rzadkiej turzycy loarskiej. W jednym z zagłębień można zauważyć niewielką brzoskwinię wyrosłą z wyrzuconej pestki. Interesujące jest to, że nie wymarzła przez kilka zim ani nie uschła podczas susz letnich będąc w młodym, krytycznym okresie życia. Zbliżamy się do końca ścieżki, jest tu tablica „Przewodnik leśnego wędrownika” z podstawowymi zaleceniami, co do zachowania się w czasie pobytu w lesie oraz tablica z przebiegiem ścieżki. W tej części lasu spotyka się nasadzone gatunki obce – czeremchę późną, robinię i lipę szerokolistną; ponadto jest zniszczone siedlisko, którego widocznymi pozostałościami są zdziczałe drzewa owocowe (śliwa domowa, grusza) i zdziczałe krzewy ozdobne (bez lilak, śnieguliczka białojagodowa). Od kilku lat jest prowadzona akcja ratowania dawnych odmian roślin i zwierząt. W Chrystkowie koło Chełmna powstała kolekcja kilkudziesięciu odmian jabłoni i innych drzew owocowych, których sadzonki zebrano w starych sadach w dolinie Dolnej Wisły. Większość z nich udało się określić do odmiany, niektóre inne mogą być oryginalnymi, nieopisanymi formami powstałymi lokalnie i odpornymi na niespodzianki naszego klimatu. Gdyby okazało się, że dają smaczne, atrakcyjne owoce – można rozmnażać je przez szczepienie i oczkowanie, co jest rodzajem klonowania stosowanym już od wieków.


Opis przyrodniczy pochodzi z opracowania „Szata roślinna powiatu kwidzyńskiego ze szczególnym uwzględnieniem otoczenia Leśnych Ścieżek Dydaktycznych – szkice przyrodnicze” wykonanego na zlecenie Starostwa Powiatowego w Kwidzynie przez dr Lucjana Rutkowskiego z Uniwersytetu im. M.Kopernika w Toruniu w 2008r.

Opracowanie J.Klusek

 


Lokalizacja

Ścieżka znajduje się we wsi Rodowo leżącej w gminie Prabuty.
Początek i koniec trasy ma miejsce przy siedzibie Centrum Ekologiczno-Artystycznym w Rodowie w ramach którego działa Zielona Szkoła.
Ścieżka powstała głównie z myślą o zajęciach terenowych prowadzonych w Zielonej Szkole w Rodowie.

Oznakowanie – znaki zielone

Gospodarz ścieżki : - Miasto i Gmina Prabuty

Trasa ścieżki i przystanki

 

Przystanki:

1.Rozpoznawanie gatunków drzew ( tablica przy Centrum Ekologiczno-Artystycznym )
2.Środowisko i jego składowe
3.Formy i metody ochrony przyrody( pomniki przyrody przy kościele parafialnym)
4.Krajobraz (rzeźba terenu oraz czynniki ją kształtujące)
5.Złożone struktury przyrodnicze ( las , łąka, jezioro)
6.Hodowla , uprawa i ochrona lasów ( plantacja dębowa i bukowy drzewostan nasienny)
7. Metody obserwacji flory i fauny oraz rozpoznawanie gatunków ( gniazdo myszołowa)
8.Dokarmianie zwierzyny leśnej ( paśnik)
9.Człowiek w środowisku – skutki jego obecności
Przystanki poza pierwszym nie są oznakowane w terenie. Na trasie ścieżki znajdują się dwa miejsca odpoczynku wyposażone w ławy i stoły.

Długość trasy – 5,5 km

Opis przyrodniczy

Ścieżka zaczyna się w Rodowie - niewielkiej wsi z zabytkowym barokowym kościołem, który otaczają pomnikowe dęby szypułkowe i lipy drobnolistne -przystanek 3. Niewiele tu typowej dla tradycyjnych wsi nitrofilnej (azotolubnej) roślinności związanej z przeżyźnionymi odchodami zwierząt przydrożami, przypłociami i śmietniskami (tylko nieliczni mieszkańcy zajmują się tu uprawą roli i chowem zwierząt). Ponieważ gleby są tu gliniaste, pobocza dróg są słabiej wydeptywane i porasta je bujne zbiorowisko z dominującą życicą trwałą.

Trasa ścieżki prowadzi drogą gruntową na północ w kierunku lasu przez falisty krajobraz pól przerywanych płatami pastwisk i łąk (wskutek zmniejszenia się hodowli zwierząt domowych, użytki zielone są słabo wykorzystywane) – przystanek 4. Na polach przeważa uprawa zbóż ozimych (pszenica, jęczmień, żyto), których łany późną wiosną i wczesnym latem barwią związane z tymi gatunkami od tysięcy lat chwasty – maki, chabry bławatki i ostróżeczki polne. Wiosną ponad polami wznoszą się i opadają śpiewające samce skowronków, oznaczające w ten sposób swoje terytorium.
Wiosną, na piaszczysto-gliniastych miedzach i obrzeżach pól, kwitną drobne białe kwiaty wiosnówki i rzodkiewnika oraz niebieskie- przetacznika. Są to rośliny o bardzo krótkim cyklu życiowym – kiełkują z oziminami jesienią, zimują w postaci małej różyczki liściowej, kwitną od przedwiośnia, wiosną wydają już nasiona i obumierają. Znacznie bardziej rzucają się w oczy żółte „kwiaty” ( właściwie koszyczki zawierające nawet ponad 100 kwiatów) mniszków pospolitych zwanych mleczami lub dmuchawcami. Mniszek lekarski rozmnaża się przez apomiksję– tworzy zarodki i nasiona bez procesu płciowego. Nieco później – w maju przeważają niepozorne, wiatropylne kwiaty traw (wiechlin, kostrzew, wyczyńca łąkowego, kupkówki pospolitej), szczawiu zwyczajnego i polnego. Są też błękitne kwiaty przetacznika ożankowego i białe grzbieciste, obficie produkujące nektar - jasnoty białej. Na początku lata na tutejszych miedzach i przydrożach widać liczne kwiatostany krwawnika pospolitego, a pod koniec lata – żółte koszyczki wrotyczu i brązowawe bylicy zwyczajnej i polnej. Silnym akcentem krajobrazowym są ostatnie dwie (z licznego zapewne dawniej szeregu) , już wypróchniałe , wierzby głowiaste (wierzby krucha i biała, którym konary, co pewien czas się obcina na faszynę lub opał). Na pierwszej z wierzb w rozwidleniu konarów wyrosła z nasienia przyniesionego przez ptaki jarzębina, jej korzeń przerasta przez próchno i sięga do gleby. Na dalszych miedzach widać kwitnące wczesną wiosną krzewy śliwy tarniny oraz głogi i róże. Wzdłuż drogi pojawiły się młode okazy wierzby iwy – gatunku pionierskiego na siedliskach lasów liściastych i mieszanych, które dawniej porastały te tereny.

W podmokłych obniżeniach niedaleko lasu rozwijają się różne zespoły szuwarowe:
- oczku wodnym- zespół pałki szerokolistnej z charakterystycznymi brunatnymi kolbami kwiato- i owocostanów;
- w miejscach podsychających -płaty żółtawozielonej turzycy pęcherzykowatej (o szczególnie dużych, rozdętych pęcherzykach kryjących nasiona i ułatwiających im rozsiewanie z wodą lub wiatrem);
-w najmniej podmokłych miejscach rozciąga się szuwar mozgowy utworzony przez okazałą jasnoszaro-zieloną trawę – mozgę trzcinowatą.
- w innych miejscach przeważają ciemnozielone (wczesną wiosną żółtawobrązowe) kępy situ leśnego. Są to siedliska bytowania żab: zielonych- w oczku wodnym (gdzie różne płazy składają skrzek) i trawnych – poza wodą.
W dalszej odległości widać kopulaste skupienia wierzby szarej – łozy.

Ścieżka dociera do kilkudziesięcioletniego lasu sosnowego z domieszką młodszych dębów - szypułkowego i czerwonego oraz modrzewia japońskiego (dwa ostatnie, to tak zwane egzoty, drzewa obcego pochodzenia często sadzone w naszych lasach). Przy dnie ścielą się trudne do przebycia, niskie, zimozielone zarośla jeżyny Bellardiego .Jest to przykład lasu, który jest sztucznym tworem: drzewa (w większości niewłaściwe dla tutejszego siedliska buczyny) posadzono w miejscu dawnego pastwiska lub pola ornego (można to stwierdzić badając profil glebowy)- przystanek 6. Runo jest dość skąpe- brak w nim typowych gatunków dla boru (borówki, śmiałka pogiętego). Dominują w nim cienioznośne gatunki pastwisk i muraw (np.trawa- mietlica pospolita). Krzewy – dziki bez czarny i koralowy, kruszynę, trzmielinę, jeżynę i malinę rozprzestrzeniają ptaki.
Droga biegnie dalej skrajem lasu, można tu spotkać owocujące latem maliny i poziomki oraz młode dzikie grusze. Z drugiej strony jest użytek zielony. Dalej szlak zagłębia się w las, nieco opada w kotlince i potem stopniowo wznosi. W tym miejscu, ze względu na dość żyzną ,gliniastą glebę, sosny wypadły (na żyznym siedlisku porolnym sosna początkowo rośnie bardzo szybko, jednak po kilkudziesięciu latach ginie atakowana przez pasożytnicze grzyby korzeniowe – tzw. hubę). W powstałej luce wybujały krzewy wierzby iwy i leszczyny. Rośnie tu też interesujące niewielkie drzewo – wiąz polny w odmianie korkowej tworzący na gałązkach miękkie listewki korka. Od ziemi wznoszą się charakterystyczne liście paproci – nerecznicy samczej.

Od skrzyżowania dróg leśnych szlak skręca w kierunku północno-zachodnim. Las się zmienia: przeważają drzewa liściaste – dąb i buk, zgodne z siedliskiem. W runie pojawiają się gatunki typowo leśne kwitnące wiosną na biało - marzanka (przytulia) wonna, gwiazdnica wielkokwiatowa, szczawik zajęczy, konwalijka dwulistna, kokoryczka wielokwiatowa i zawilec gajowy. Kontrast stanowią niebieskofioletowe kwiaty fiołka Rivina i żółte gajowca. Droga schodzi w kierunku jeziora i skręca ku wschodowi. Dość stromy brzeg bezodpływowego jeziora porasta w wodzie wąski pas szuwaru turzycy błotnej o czarnych (od przytulonych przysadek) kwiatostanach. Roślinność wodną w południowej części jeziora tworzy zbiorowisko okazałej, bezkorzeniowej osoki aloesowatej, która od jesieni do wiosny zanurzona jest w wodzie, latem zaś się wynurza i spomiędzy kolczastych, przypominających liść aloesu, sztywnych liści , wydaje białe, 3-płatkowe kwiaty. W części wschodniej przeważa uboga postać zespołu „lilii wodnych” tworzonego przez grążel żółty, natomiast w zachodniej przeważa zespół rdestnicy pływającej. Cechą charakterystyczną jeziora są niewielkie wysepki porośnięte młodymi olszami, brzozami i wierzbą szarą. W ostatnich latach poziom wody podniósł się i zalał wysepki, więc część drzew zamarła. Wokół całego jeziora spotykamy fragmenty olsu( stale podtopionego lasu liściastego). W płytkich, ocienionych wodach rozwijają się wiosną i latem kolejne generacje komarów, których larwami żywią się inne larwy – kijanki płazów , głównie żab i ropuch. Miejscami ols przechodzi w łęg (las jesionowo-olszowy podmokłych, żyznych terenów)– szczególnie przy ujściu strumienia w części południowo-zachodniej. Strome zbocza otaczające jezioro od wschodu i północy są porośnięte starodrzewem bukowym, na innych odcinkach występuje także sztuczny drzewostan bukowo-sosnowy. Potężne pniaki świadczą o tym, że jeszcze niedawno prawie całe jezioro otaczały malownicze, stare buczyny. Cechą charakterystyczną tego zbiorowiska roślinnego jest ubogie runo złożone z gatunków kwasolubnych– borówki czernicy, śmiałka pogiętego oraz wyróżniających to zbiorowisko – turzycy pigułkowej i kosmatki orzęsionej, a także licznych mchów. Z bogatszymi lasami liściastymi wiąże go niewielki udział wiechliny gajowej i zimozielonej turzycy palczastej. Godny uwagi jest masowy udział na brzegu północnym kosmatki gajowej charakterystycznej dla buczyn górskich. Miejscami znaczny udział jastrzębców i zupełny brak gatunków o wyższych wymaganiach glebowych sugeruje, że dawniej mógł rosnąć tu pomorski las bukowo-dębowy z dębem bezszypułkowym.

Szlak na zachód od jeziora prowadzi głównie przez młodniki bukowe, dopiero przy krawędzi doliny, przed paśnikiem, są starsze fragmenty lasu – przystanek 8 .W miejscu z ławkami i stolikiem, na skraju młodnika zwraca uwagę bluszcz wspinający się po buku, na ziemi kwitnące na przedwiośniu przebiśniegi i nieco później ciemnofioletowe fiołki wonne – są to gatunki od wieków uprawiane i dziczejące. Rozejrzawszy się dokładniej dostrzeżemy dwie stare lipy szerokolistne (tu poza naturalnym zasięgiem), pochodzącego z Bałkanów kasztanowca i ruiny fundamentów budynku. Jest to dawne siedlisko, na którym zdziczałe,uprawiane gatunki , utrzymują się przez wiele lat bez pomocy człowieka. Należą do nich także krzewy, np. śnieguliczka białojagodowa i bez lilak. Obok ruin posadzono kilka gatunków uprawianych od dawna u nas ziół i przypraw pochodzenia śródziemnomorskiego – lawendę, tymianek, rutę, lubczyk – przystanek 9.
Szlak schodzi w dół i przecina sztucznie pogłębioną dolinkę strumienia, na którego brzegach zachował się fragment łęgu jesionowo-olszowego. Wczesną wiosną kwitnie tu ziarnopłon wiosenny, zawilce, złocie oraz śledziennica skrętolistna tworząca duże kępy. Ma ona drobne kwiaty ustawione w jednej płaszczyźnie z liśćmi i jest zapylana przez pełzające po niej ślimaki!. Później latem łęg wygląda mniej pociągająco – ciemnozielone liście olsz dają dużo cienia potęgowanego przez bujnie zwykle rozwiniętą warstwę krzewów (bez czarny, trzmielina, leszczyna), a runo często zdominowane jest przez nitrofilne pokrzywy. Lasy te stanowią ulubione miejsce bytowania komarów, meszek i kleszczy. W czasie letnich upałów mogą jednak dać wędrowcom sporo cienia i wilgoci.
Na skarpie rowu przy mostku ziemię pokrywają plechowate wątrobowce z rodzaju pleszanka daleko spokrewnione ze znaną porostnicą wielokształtną. Wiosną pokryte są one gęstwiną kremowych, półprzezroczystych „łodyżek” – set niosących na szczycie dojrzałe zarodnie.

Dalej droga biegnie pod górę równolegle do doliny strumienia, po wschodniej stronie rozciąga się sztuczny bór mieszany ze świerkiem, sosną, dębami i bukiem, natomiast po zachodniej jest (do tej pory) rozległy widok na dolinę i zbocza pokryte młodnikami z przewagą buka. Niedługo młode drzewka zasłonią malowniczy pejzaż. Nieco dalej droga schodzi stromym zboczem w dół ku płytkiemu rozlewisku częściowo porośniętemu łozowiskiem (zarośla wierzby szarej i kruszyny), wśród których pojawiają się młode brzozy i olsze, a na ziemi rozwija się gęsty kobierzec znanego ze szkoły mchu płonnika przetykanego jasnymi plamami mchów torfowców (wszystkie są pod ochroną) wskazującymi na kwaśne i dość jałowe podłoże. Z rozlewiska słychać charakterystyczne smutne odgłosy kumaków, a z wysokich brzegów (gdzie są nory lisów) dostrzec można parę łabędzi wysiadujących a potem wodzących młode. Ptaki te żywią się wyciągając dzięki długim szyjom spod wody rośliny. Przy wilgotnej pogodzie na ścieżce można spotkać najpiękniejszą i najzręczniejszą przedstawicielkę naszych płazów – rzekotkę drzewną o gładkiej jasnozielonej skórze, która wspina się i skacze po pędach roślin w poszukiwaniu owadów.

Droga oddala się od mokradła i wznosi do starszego młodnika (zwanego drągowiną lub tyczkowiną – kiedyś pozyskiwano z nich młode drzewa na ogrodzenia i do innych celów gospodarczych), skręca w kierunku wschodnim. Ze względu na trwającą miejscami wycinkę spotyka się świeże pnie buków, dębów, świerków i sosen na których da się policzyć słoje przyrostu rocznego i określić dokładnie wiek ściętego drzewa.

Droga biegnie dalej skrajem lasu, na jego sztuczność wskazuje masowy udział jeżyn. W runie pojawia się także nowy gatunek zielny – pięknie kwitnąca w pełni i pod koniec lata nawłoć późna. Jest to gatunek północnoamerykański), dekoracyjny i bardzo miododajny (kwitnie w luce między lipami a wrzosem) wprowadzony do uprawy w XIX wieku. Nawłoć rozmnaża się intensywnie, zagłuszając inne rośliny zielne. Zadomowienie się w zbiorowiskach naturalnych i ekspansja w nich obcych przybyszów należy do zjawisk rzadkich, ale dość łatwo opanowywują one zbiorowiska sztuczne lub półnaturalne. Niektóre obce drzewa (klon jesionolistny, czeremcha amerykańska, jesion pensylwański) rozprzestrzeniające się samorzutnie w lasach mogą stanowić poważny problem gospodarczy wypierając cenniejsze gatunki rodzime.

Końcowy odcinek trasy przebiega równolegle do pierwszego polną drogą, w zagłębieniach terenu są wilgotne łąki z kępami łozowisk i szuwarami, w miejscach wyniesionych pola uprawne i pastwiska. Na zaoranych polach i miedzach widać różnej wielkości i rodzaju kamienie narzutowe przywleczone przez lodowce z północnej Europy. Wśród nich zwracają uwagę bogate w różnego rodzaju skamieniałości paleozoiczne wapienie z Gotlandii. W przeciwieństwie do większości skał wiek wapieni i innych skał ze skamieniałościami zwierząt morskich jest możliwy do określenia bez kosztownych badań fizykochemicznych w specjalistycznym laboratorium. Rozpoznanie tak zwanych skamieniałości przewodnich umożliwia dość precyzyjne określenie wieku skały osadowej.

Opis przyrodniczy pochodzi z opracowania „Szata roślinna powiatu kwidzyńskiego ze szczególnym uwzględnieniem otoczenia Leśnych Ścieżek Dydaktycznych – szkice przyrodnicze” wykonanego na zlecenie Starostwa Powiatowego w Kwidzynie przez dr Lucjana Rutkowskiego z Uniwersytetu im. M.Kopernika w Toruniu w 2008r.

Opracowanie J.Klusek




Lokalizacja

Ścieżka rozpoczyna się i kończy na terenie Bazy Obozowej Skaut Hufca Związku Harcerstwa Polskiego Kwidzyn w Orkuszu. Powstała w 2009r. z inicjatywy ZHP we współpracy z Nadleśnictwem Kwidzyn. Trasa ścieżki jest niezwykle urozmaicona , prowadzi przez lasy i nad malowniczym jeziorem Orkusz.

Trasa ścieżki



Przystanki i tablice:

1.Ekologiczna rola lasu
2.Użytkowanie lasu
3.Profile glebowe
4. Punkt widokowy – Jezioro Orkusz
5. Budowa warstwowa lasu
6. Torfowisko niskie
7. Gospodarka łowiecka
8. Życie w chruście
9. Wymiana pokoleń
10. Buk i klon jawor
11. Ochrona lasu
12. Miejsce odpoczynku

Długość ścieżki - 2,7 km

Gospodarz ścieżki: Hufiec ZHP Kwidzyn

Opracowanie J.Klusek


Lokalizacja

Ścieżka znajduje się we wsi Brachlewo leżącej w gminie Kwidzyn , na terenie Ryjewskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu.
Początek i koniec trasy ma miejsce przy siedzibie Zielonej Szkoły w Brachlewie. Ścieżka powstała w 2000r. z myślą o uczestnikach zajęć prowadzonych w Zielonej Szkole utworzonej w Brachlewie przez Gminę Kwidzyn i Miasto Kwidzyn. Prowadzone są na niej zajęcia terenowe przez leśników , ornitologów i biologów.



Oznakowanie – zielone strzałki



Gospodarz ścieżki: Nadleśnictwo Kwidzyn

Trasa ścieżki

 



Tablice

1.Leśne ptaki
2.Ochrona lasu
3.Pułapki feromonowi
4.Hodowla lasu
5.Obieg materii w przyrodzie
6.Pokroje drzew
7.Jak rośnie las?
8.Tajemnice , które kryje stary las?
9.Sprzymierzency lasu
10.Pospolite gatunki drzew leśnych
11.Główne nisze pokarmowe niektórych ptaków boru sosnowego
12.Warstwowa budowa lasu
13.Nasiona i owoce

Długość trasy – 5 km

Opis przyrodniczy

Miejscowość położona na skraju Pojezierza Iławskiego, w pobliżu doliny Wisły w Ryjewskim Obszarze Chronionego Krajobrazu. Lasy pokrywające ten teren zachowały się w dość dobrym stanie, od połowy wieku XV do XVIII włącznie leżały na granicy między polskimi Prusami Królewskimi (starostwo sztumskie) a Książęcymi. Teren opisany dzięki temu, że w pobliskich Polaszkach mieszkali znani botanicy Carl Julius von i Hugo Klinggraeff, którzy dobrze zbadali go pod względem florystycznym w połowie XIX wieku. Zachowały się okazy zielnikowe zebranych tu roślin, początkowo przechowywane w Muzeum Zachodniopruskim w Gdańsku, a po wojnie trafiły do zielnika uniwersyteckiego w Toruniu (i po części do Łodzi). Szczególnie interesujące były znaleziska z torfowisk na jeziorami w Mątkach i Brachlewie.
Długa i pozbawiona jeszcze tablic informacyjnych ścieżka przyrodniczo-leśna w Brachlewie zaczyna się na wschód od wsi, koło Zielonej Szkoły, która od północy osłonięta jest wysokim drzewostanem boru mieszanego. Przed szkołą, na skraju lasu sosnowo-dębowego (z dębem bezszypułkowym, rzadziej szypułkowym i ich mieszańcem), w murawie napiaskowej z kostrzewami i kserofilnym mniszkiem drobnym rośnie interesujący gatunek - turzyca piaskowa podlegającej częściowej ochronie. Jest to cenny gatunek powszechnie występujący na wydmach nadmorskich, do których utrwalania się przyczynia. Tworzy kilka centymetrów pod ziemią długie, mocne kłącza o wyjątkowo prostym przebiegu, z których co kilkanaście centymetrów, bardzo regularnie wyrasta ulistnione krótkie źdźbło. Dawniej turzycę piaskową pozyskiwano masowo do celów leczniczych.
1. Istnieje wcześniej wyznaczona ścieżka pieszo-konna przez Szkółkę Leśną, która biegnie w kierunku północnym, my jednak idziemy ścieżką w kierunku północno-wschodnim przez bór mieszany z domieszką świerka i brzozy brodawkowatej, o dość bujnym podszycie złożonym z kruszyny, jarzębiny, młodych okazów klonu zwyczajnego i jaworu, grabu i buka oraz amerykańskiego krzewu świdośliwy jajowatej wprowadzonej na jako roślina podszytowa dostarczająca wiosną owadom nektaru a wczesnym latem jadanych przez ptaki owoców, przypominających pokrewną jej aronię, lecz miękkich i słodkich. Indianie amerykańscy suszyli je na zimę, a w Europie północnej miały być namiastką rodzynek. W runie boru rosną malina i jeżyna Bellardiego, oba gatunki borówek – brusznica i czernica i liczne rośliny zielne o małych wymaganiach glebowych: pszeniec łąkowy, jastrzębce, śmiałek pogięty, nerecznice czy turzyca blada.
2. Po zakręcie w prawo w borze pojawiają się krzewy trzmieliny brodawkowatej
leszczyny, młodych drzew liściastych, jeżyny wzniesionej, w runie pospolita, lecz będąca pod częściową ochroną konwalia (dawniej była masowo zbierana do wyrobu leków nasercowych, obecnie jej znaczenie lecznicze znacznie zmalało). Szlak wkracza na wąską szosę obsadzoną klonami, prowadzącą w kierunku północno-wschodnim do zabudowań Zajezierza przy Jeziorze Brachlewo (dawniej Jerzewo). Mijamy młodnik, w miejscu tym jest większy dostęp światła i na piaszczystym przydrożu występują gatunki światło i sucholubne – turzyca piaskowa, pięciornik piaskowy jaskrawo kwitnący wczesna wiosną, biedrzeniec mniejszy (krewniak anyżu, używany także w lecznictwie i dawniej jako przyprawa), driakiew żółtawa, podobna do niej, lecz liliowa świerzbnica polna, żółtawy wilczomlecz lancetowaty (zawierający w trującym i silnie drażniącym mlecznym soku kauczuk), purpurowa koniczyna pogięta (przypominająca bardziej znaną koniczynę czerwoną. Na skraju lasu rośnie zdziczały bez lilak, efektownie obsypany wczesnym latem szkarłatnymi, lekko trującymi jagodami, dziki bez koralowy i świdośliwa. Po krótkim przejściu za skrzyżowaniem z piaszczyska porośniętego trzcinnikiem piaskowym i inny rozpościera się widok na polanę zajętą przez łąki, pastwiska i pola, z lewej strony mijamy nowy budynek położony przy podsiewanej łące, której ruń tworzą rajgras (owsik) wyniosły, kupkówka oraz gatunki innej, jak szczaw rozpierzchły spokrewniony ze zbieranym na zupę szczawiem zwyczajnym i ogrodowym oraz obniżający wartość siana czosnek winnicowy o niepozornych ciemnopurpurowych kwiatach (nadaje nieprzyjemny posmak mleku krów). Po prawej stronie ciągnie się dalej piaszczyste pole uprawne zwykle obsiane zbożem i wtedy późną wiosną i wczesnym latem ubarwione typowymi chwastami zbożowymi – chabrem bławatkiem i makiem polnym. Mniej widoczne są wiechy trawy – miotły zbożowej, drobna niezapominajka polna i sporek polny – wszystko to są archeofity, rośliny pochodzenia wschodnio-śródziemnomorskiego i zachodnio-azjatyckiego, które przybyły do nas przed kilkoma tysiącami lat wraz pierwszymi rolnikami. Do tej pory utrzymują się na polach uprawnych i przez pewien czas na odłogach, skąd w wyniku sukcesji są wypierane przez chwasty trwałe jak perz, bylice, ostrożeń polny i wrotycz.

3. W zagłębieniu po prawej stronie drogi jest podmokły las olszowy – na wilgotnych obrzeżach ma on charakter łęgu jesionowo-olszowego z dzikim bzem czarnym, pokrzywą, chmielem, przytulią czepną (jednoroczne pnącze o łodygach i liściach pokrytych ostrymi zadziorkami umożliwiającymi wspinanie się po przytulii po innych roślinach i rozprzestrzenianie owoców przyczepiających się do sierści zwierząt czy ubrań). Na skraju rośnie kwitnąca późnym latem amerykańska nawłoć późna. Miejsca trwale podtopione to siedlisko olsu, gdzie składnikami runa są gatunki szuwarowe jak kosaciec żółty, turzyca błotna i łąkowe – biało kwitnąca wiązówka błotna, ostrożeń warzywny czy dzięgiel leśny. Za olsem rozciąga się jezioro o brzegach porośniętych szuwarem trzcinowym i pałkowym, po nadbrzeżnych olszach i wierzbach wspina się kielisznik zaroślowy (wielkokwiatowy krewniak znanego powoju), chmiel, wznoszą się duże pędy szczawiu lancetowatego i różowego sadźca konopiastego. Dalej nad jeziorem znajdują się zabudowania w barwnym ogrodzie i skromne altanki letniskowe. Droga prowadzi przez pola do pobliskiego lasu, na przydrożu spotyka się odporne na wydeptywanie rośliny jak, życica trwała znana z trawników, wiechlina roczna, babki i aromatyczny rumianek bezpromieniowy o niepozornych koszyczkach (nie ma wianuszka białych kwiatów języczkowatych jak rosnący na polach rumianek pospolity). Rumianek ten przywędrował do nas z Azji Wschodniej w wieku XIX i zadomowił się na placach, przydrożach, ścieżkach; przy deptaniu wydziela charakterystyczny zapach. W niektórych krajach traktowany jest na równi z rumiankiem pospolitym jak ziele lecznicze. Na polu rośnie okazalszy krewniak rumianku – maruna bezwonna, a na skraju duża trawa o długich kłoskach – stokłosa łódeczkowata, którą jako pastewną sprowadzono z Kalifornii w drugiej połowie zeszłego stulecia; obecnie zadomowił się i rozprzestrzenia w zbiorowiskach półnaturalnych i antropogenicznych.
Po prawej stronie drogi rośnie las sosnowy na gruncie porolnym. Odznacza się gęstym podszytem złożonym głównie z dzikich bzów – czarnego i koralowego, malin, jeżyn. Kwiaty ich odwiedzają i zapylają nie tylko pszczołowate i bzygi, ale i chrząszcze, jak kózki.

4. Za wąskim pasem pola wchodzimy do dużego kompleksu leśnego, na początku jest to las z przewagą dębów o cechach przejściowych między borem mieszanym a grądem, obicie pojawia się młody grab i klony, w runie masowo rozwija się gwiazdnica wielkokwiatowach charakterystyczna dla grądu i czartawa zwyczajna. Idąc w kierunku północno-wschodnim dochodzimy do skrzyżowania dróg leśnych, po prawej strony mamy młody grąd z grabem, natomiast z lewej grąd z przewagą buka, natomiast na wprost dużą partię lasu brzozowego podsadzonego później świerkiem. Brzeziny na siedlisku grądowym są zwykle pozostałością nie zalesionych zrębów z okresu wojny, brzoza jako szybko rosnący gatunek pionierski pierwsza zasiedliła lukę, w warunkach naturalnych w cieniu brzóz wyrastają siewki innych drzew a leśnicy podsadzają inne, cenniejsze gatunki. Na skrzyżowaniu dróg leśnych rozwija się na przedwiośniu podbiał, późną wiosną i latem szereg barwnie kwitnących roślin, w tym wypadku szczególnie widoczne są fioletowy bodziszek pirenejski i pochodzące z Ameryki Północnej przymiotno białe, podagrycznik z rodziny selerowatych) i rozkwitające późnym latem nawłocie.

Nazwa podagrycznika pochodzi stąd, że używany był do leczenia podagry – popularnej niegdyś wśród szlachty choroby przemiany materii. Jego młode liście o smaku marchewkowo-pietruszkowym są jadalne, nadają się też do kiszenia; w ogrodach jest to trudny do wytępienia ze względu na kruche kłącza, ekspansywny chwast,
5. Od skrzyżowania droga biegnie prosto przez las w kierunku północno--zachodnim przez oddział 244. Jest ona dość szeroka, utwardzona żwirem (pospółką) bogatym w okruchy skał wapiennych. Większy dostęp światła i zobojętnienie kwaśnej gleby leśnej wpływa na bogactwo florystyczne. Są to z jednej strony bardziej światłolubne gatunki leśne, jak okazały dzwonek brzoskwiniolistny, poziomki, trędownik bulwiasty, sałatnik leśny, czyściec leśny, pszeniec łąkowy, skrzyp leśny i łąkowy a z drugiej -rośliny przydroży i ziołorośla jak nostrzyk biały i żółty, koniczyna pogięta, marchew dzika, kłobuczka pospolita, starzec jakóbek, cieciorka pstra, łoczyga gałęzista czy dzwonek rozpierzchły. W rowie przecinającym drogę rośnie niezapominajka błotna i manna jadalna, gatunek dawniej pozyskiwany w Polsce ze stanu dzikiego (kobiety zbierały go w rowach „przetakami po rosie” Ziarniaki 2-3 x 0,5-1 mm były gotowane jako „kasza manna” a nawet do osiemnastego wieku eksportowane). Później kaszą manną nazwano drobną frakcję kaszy pszennej.
Na terenie oddziału 234 teren podnosi się, gleba staje się piaszczysta, lasy przechodzą w bór mieszany i sosnowy z borówkami w runie, są też młodsze nasadzenia sosnowo-świerkowe i modrzewiowe. Na poboczach dominować zaczyna trzcinnik piaskowy i inne trawy acydofilne – śmiałek pogięty, mietlica zwyczajna, z barwnie kwitnących roślin zwraca uwagę niebieski jasieniec piaskowy, przymiotno białe i rumian żółty odwiedzany przez motyle przeplatkę atalię i dostojkę eufrozynę. Miejscami droga wcina się we wniesienie i na obrywach uwidaczniają się profile gleby rdzawej i rdzawej zbielicowanej.

6. Następnie szlak skręca pod kątem około 90 stopni i biegnie słabo uczęszczaną drogą przez bory sosnowe oddziału 234 w kierunku południowo-zachodnim. Rosną tu obficie borówka czernica, konwalia, paproć orlica, wężymord niski i mchy. Dalej teren obniża się i droga niedaleko szosy skręca w prawo, dochodzimy do rozległego zrębu i młodników sosnowo-dębowych na wzniesieniach; zwraca tu uwagę amerykański dąb czerwony i czerwonolistne buki (nasiona zostały zapewne zebrane w parku spod buków odmiany ,Atropunicea’) po ich przejściu w obniżeniu spotykamy zarośla dużych leszczyn, a pod nimi resztki gatunków grądowych, jak lilia złotogłów (ścisła ochrona), gwiazdnica wielkokwiatowa; dalej przecinamy utwardzoną żwirem drogę z małymi zrębami, rosną tu dorodne świdośliwy, dalej w borze sosnowym jest gęsty podszyt kruszynowy i leszczynowy, a na skraju fragmenty ciepłolubnych okrajków z rzepikiem pospolitym i koniczyną pogiętą; dalej z obniżaniem się tereny pojawia się pokrzywa zwyczajna, rów i pas nitrofilnych ziołorośli; wyraźna jest niezgodność zasobnego siedliska z drzewostanem sosnowym, wzdłuż ściany młodego lasu pozostawiono stare dęby i gruszę. Mija się szkółkę podokapową będącą częścią szkółki leśnej Nadleśnictwa Kwidzyn, szlak prowadzi do niej, ale trzeba obejść zamkniętą bramę z lewej strony i pójść odcinkiem innego oznaczonego szlaku. Za szkółką wchodzimy w zasobniejsze drzewostany na pograniczu boru mieszanego i ubogiego grądu, rosną tu drzewa iglaste – sosna, świerk i modrzew oraz liściaste – dęby, brzoza, w podszycie leszczyna, grab, w runie konwalia, pojawia się także gwiazdnica wielkokwiatowa i turzyca palczasta, dalej konwalia, konwalijka, szczawik.

7. Szlak dociera do parkingu leśnego przy głównej szosie, zakręca w lewo i wiedzie drogą leśną w kierunku wschodnim przez bór mieszany złożony okazałych sosen, modrzewi, dębów z domieszką grabu, przy drodze rośnie dużo malin a runo ma charakter mieszany bo prócz gatunków borowych (czernica, orlica) są grądowe (gwiazdnica wielkokwiatowe, podagrycznik). Nasza droga skręca w prawo, liczniej pojawiają się brzozy i buki. Dalej za kolejnym zakrętem w prawo, na skraju gonnego młodego lasu bukowego o skąpym podszycie i runie zdominowanym przez niecierpek drobnokwiatowy, zwraca uwagę wysoka pomnikowa lipa. Za kolejnym skrętem (w lewo) z obu stron otacza nas buczyna, jednak z podszytem (trzmielina brodawkowata) i runem (gwiazdnica) o charakterze grądowym. Jest tu także dużo konwalii. Wchodzimy teraz w młodnik mieszany, w którego lukach posadzono krzewy obcego pochodzenia – japoński berberys Thunberga i bałkańską śliwę wiśniowoą – ałyczę. Idąc dalej z lewej strony mamy widną brzezinę, z prawej buczynę, na której skraju rośnie światłolubny groszek czerniejący o sztywno wzniesionych łodygach i sinawych listkach (nazwa stąd, że roślina przy suszeniu wyraźnie ciemnieje) i zerwa kłosowa z rodziny dzwonkowatych (drobne zielonkawobiałe kwiaty zebrane w jajowaty kłos trudno skojarzyć ze znanymi kwiatami dzwonków). Mijamy dość okazałą jabłoń leśną (różni się ona od zdziczałych na przydrożach jabłoni domowych cienkimi, ciernistymi gałązkami, drobniejszymi, łysiejącymi od spodu liśćmi i małymi cierpko-kwaśnymi owocami używanymi dawniej do wyrobu galaretek – duża zawartość pektyn); dalej jest fragment grabowo-brzozowy z 3 starymi dębami na skraju i wchodzimy w starodrzew dębowo-bukowy z lipą, z lewej strony mijamy uprawę leśną. W lesie przeważa konwalia i gatunki grądowe z chronioną przylaszczką, która na przedwiośniu zwraca uwagę niebieskimi kwiatami. Kolejno mijamy grąd z sosną, zwraca uwagę gruby świerk. Znajdujemy się znów koło Zielonej Szkoły, pojawia się więcej „egzotów” pochodzenia dalekowschodniego – modrzew japoński o charakterystycznie różyczkowato wywiniętych łuskach szyszek i czerwonawych młodych pędach, berberys Thunberga, dereń biały, żylistek.
W podsumowaniu długiej trasy trzeba wspomnieć, że mijane przez nas lasy zostały w znacznym stopniu przekształcone przez człowieka nie tylko wprowadzeniem egzotów (modrzewie, dąb czerwony, świdośliwa, a po części świerk), ale i miejscowych drzew w ilościach zmieniających siedlisko – sosny w grądzie, podszytów liściastych w borze sosnowym. Wszystko to zaciera specyfikę naturalnych zbiorowisk, szczególnie na lekkich, podatnych na zmiany glebach. Grądy cechują się zmiennymi warunkami świetlnymi – widno wiosną przed rozwojem liści drzew, stosunkowo ciemno latem; szybko rozkładającą się ściółką a przez to większą żyznością (obieg biogenów) i mniejszym zakwaszeniem. Sprzyja to sezonowości runa (barwny aspekt wiosenny). Wprowadzenie większej ilości sosny zmniejsza ilość światła wiosną a zwiększa w lecie; opad igliwia, szyszek, fragmentów kory powoduje tworzenie się kwaśnej, trudno mineralizującej się ściółki, zwiększone wymywanie biogenów – rośliny grądowe wypierane są przez borowe. Sosna osiąga tu dobrą jakość, ale kosztem prawie nieodwracalnej degradacji siedliska. Jeszcze bardziej zmienia warunki świerk mocno zacieniając i zakwaszając glebę.
Odwrotnie – wprowadzenie gęstych podszytów liściastych w borze sosnowym – zwiększa ocienienie w okresie letnim, przyspiesza rozkład ściółki, co eliminuje gatunki typowo borowe (aspekt ekonomiczny jest dodatni – zwiększone przyrosty sosny i lepsze oczyszczanie z suchych gałęzi, co podnosi jej wartość handlową). Najbardziej pogarsza warunki świetlne wyprowadzenie zwartego drzewostanu sosnowo-świerkowego z gęstym podszytem grabowo-bukowo- lipowym, który później tworzy cieniste niższe piętro drzew.
Stosowane przez lata maksymalne zagęszczanie drzewostanów i dolesianie luk wyparło dawniej pospolite światłolubne gatunki leśne – np. sasanki (których w końcu XIX wieku rosły tu wszystkie 3 gatunki niżowe).
Konieczne jest racjonalne rozwiązanie dylematu – maksymalne zyski bieżące kosztem ubożenia biocenozy i zasobów biogenów, co spowoduje straty w przyszłości czy też przeciwnie - godzenie się na większą pracochłonność i mniejsze dochody obecne a zachowanie bioróżnorodności i potencjalnej produkcyjności siedlisk.

W lasach Brachlewa odnotowano w końcu XIX wieku bardzo wiele ciekawych gatunków roślin (niektóre, jak lilia bulwkowata zostały potwierdzone w 1982 roku). Niektóre inne może uda się odnaleźć, jak: zachyłka oszczepowata, zanokcica skalna, zimoziół północny, na torfowisku bagnica torfowa, w miejscach suchych otwartych: pszczelnik macierzankowy, szałwia zwisła.

Opis przyrodniczy pochodzi z opracowania „Szata roślinna powiatu kwidzyńskiego ze szczególnym uwzględnieniem otoczenia Leśnych Ścieżek Dydaktycznych – szkice przyrodnicze” wykonanego na zlecenie Starostwa Powiatowego w Kwidzynie przez dr Lucjana Rutkowskiego z Uniwersytetu im. M.Kopernika w Toruniu w 2008r.

Opracowanie J.Klusek

 


Lokalizacja

Ścieżka powstała w 1997r. z inicjatywy Nadleśnictwa Kwidzyn, Szkoły Podstawowej w Sadlinkach oraz Gminy Sadlinki. Rozpoczyna się i kończy w gminnej wsi Sadlinki , na terenie Sadlińskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu. Trasa ścieżki wiedzie przez obszary leśne należące do Nadleśnictwa Kwidzyn.



Oznakowanie ścieżki - biały zajączek

Gospodarz ścieżki: Nadleśnictwo Kwidzyn

Przystanki i tablice:

1.Profil glebowy
2.Remiza leśna
3.Mrowisko
4.Bór
5.Pielęgnacja drzewostanu
6.Gospodarka łowiecka
7.Leśna szkoła
8.Dlaczego tak ważny jest las
9.Gatunki drzew leśnych
10.Las przykładem ekosystemu
11.Porosty
12.Las mieszany
13.Ochrona lasu
14.Użytkowanie lasu
15.Chrust
16.Życie w martwym pniu
17.Warstwowa budowa lasu
18.Uprawa leśna
19.Rośliny chronione
20.Las
21.Sukcesja ekologiczna
22.Ptasi budzik

Na trasie ścieżki znajdują się: miejsca odpoczynku, taras widokowy , leśna klasa.

Długość ścieżki - 2,2 km

Opis przyrodniczy

Ścieżka obejmuje niewielki obszar wschodnich zboczy Doliny Kwidzyńskiej i Sadlińskiego ObszaruChronionego Krajobrazu. Zaczyna się i kończy na terenie wyrobisk nieczynnej już cegielni, w pobliżu byłej szkoły podstawowej.
Teren jest malowniczy, porozcinany dolinkami erozyjnymi i wyrobiskami częściowo pokrytymi roślinnością leśną.

1.Początek ścieżki, tablica informacyjna przedstawiająca trasę i tematykę tablic
informacyjnych na poszczególnych 18 przystankach . Uwaga! W terenie są aktualnie 22 tablice.

Pierwszym przystankiem jest tablica przedstawiająca schematy dwóch profili glebowych – gleby rdzawej charakterystycznej dla borów świeżych, borów mieszanych i kwaśnych dąbrów oraz brunatnej wykształcającej się pod żyznymi postaciami świeżych lasów liściastych. Obok jest odkrywka z profilem ubogiej, piaszczystej gleby rdzawej, zabezpieczona daszkiem. Niestety ściana profilu glebowego jest nietrwała, po wyschnięciu osypuje się, ponadto odbarwia. Młody drzewostan wokół pierwotnie był głównie dębowy (z dębem bezszypułkowym) uległ on zniekształceniu przez posadzenie fragmentami samej sosny. Skąpą warstwę krzewów tworzy kruszyna, pod dębami także buk i lipa. W runie przeważają gatunki borowe – śmiałek pogięty, borówka czernica i poziomka. W miejscach widnych pod sosnami licznie występują mchy borowe – rokietnik i widłozęby. Pod dębami runo jest bardzo skąpe, leży trudno rozkładająca się ściółka i prawie brak mchów.
2. Kolejny przystanek w drzewostanie sosnowym to „remiza leśna”- zakładana zwykle przez leśników w borach o ubogim podszycie, bez dostępnej wody i skąpej bazie pokarmowej. Na wzbogaconej glebie, za ogrodzeniem z siatki sadzi się różne gatunki rodzimych i obcych krzewów i drzewek – w tym kolczastych i ciernistych, dających jadalne owoce. Zakłada się poidła i miejsce do ptasiej kąpieli, rozwiesza różnego rodzaju budki lęgowe, układa pryzmy kamieni i chrustu. Ma to zwabić różne gatunki ssaków i ptaków owadożernych, skłonić do zakładania gniazd i wychowywania młodych – co jest jedną z naturalnych metod ograniczania liczebności szkodliwych owadów. W tym wypadku posadzono jarzębiny, głogi, czereśnie i berberysy.

3. Za kolejnym skrętem jest mrowisko (zamierajace) i stosowna tablica objaśniająca rolę i życie mrówek.

4. Tablica nr 4 omawia pojęcie boru i pokazuje kilka typowych roślin dla tego zbiorowiska. W miejscu tym rośnie drzewostan sosnowy o ubogim runie zbliżony do typowego boru sosnowego, jednak tuż obok dobrze rosną młode dęby, lipy i buki, co wskazuje, że właściwie jest to siedlisko boru mieszanego lub kwaśnej dąbrowy czy skrajnie ubogiego grądu.

5. Dalej droga prowadzi przez kwaśną dąbrowę z dębem bezszypułkowym i szypułkowym (posadzony świerk), bardzo skąpym podszytem , z borówką czernicą w runie. Tablica przedstawia pielęgnację drzewostanu.

6. Następnie las nabiera charakteru boru mieszanego z domieszką świerka przechodzącego w ubogi grąd z grabem i lipą drobnolistną, o wysokim, wielowarstwowym, cienistym drzewostanie, w runie pojawia się kupkówa Aschersona – trawa charakterystyczna dla grądów oraz jednoroczny, ale ekspansywny niecierpek drobnokwiatowy; rosną zimozielone turzyca palczata i kosmatka orzęsiona, ponadto szczawik zajęczy, konwalijka, trędownik bulwiasty, czosnaczek i malina ; tablica omawia gospodarkę łowiecką. Stoją paśniki, lizawki i inne urządzenia. Przy drodze można zobaczyć ciekawe zjawisko – jeden z przyziemnych pędów młodej lipy drobnolistnej uległ mutacji i tworzy białe bezchlorofilowe liście. O ile podobne mutanty o liściach z białymi czy żółtymi plamami bądź obrzeżeniem trafiają do ogrodnictwa jako rośliny ozdobne, to pęd pokryty liśćmi bezchlorofilowymi obumrze z braku asymilatów.
Roślina zawsze rozwija pędy w kierunku światła, a traci dolne czy leżące wewnątrz korony, co dobrze widać u światłolubnej sosny rosnącej w dużym zwarciu. Mniej wyraźnie widać to u cienioznośnego świerka, który zadowala się kilkakrotnie mniejszą ilością światła - u niego igły utrzymują się przez wiele lat, podobnie jak dolne gałęzie.

7. Wokół pomnikowego buka umieszczono kilka tablic – nr 7 „Fragment mapy gospodarczej leśnictwa Sadlinki”, nr 8 „Dlaczego taki ważny jest las”, nr 9 „Gatunki drzew leśnych” – z gablotą odcinków pni 10 gatunków. W pobliżu rośnie otoczony płotkiem wspaniały okaz dębu. Las jest tu dwupiętrowy – wyższe piętro stanowi sosna, pod nią młode drzewa liściaste, jeszcze niżej - dobrze rozwinięty podszyt (warstwa krzewów) z młodymi grabami, leszczyną, dzikim bzem czarnym i jarzębiną. Mimo znacznego ocienienia (sosna nie ma tu szans na naturalne odnowienie się) rozwija się runo z gatunkami borowymi ,o małych wymaganiach pokarmowych (malina kamionka, śmiałek pogięty, borówka czernica )oraz z bardziej wymagającymi ( kokoryczka wielokwiatowa, wiechlina gajowa , jednoroczny niecierpek drobnokwiatowy).
Niecierpek drobnokwiatowy jest mniej okazały od naszego rodzimego niecierpka pospolitego (spotykanego w lasach łęgowych i żyznych grądach). Ma ciekawą historię. Jest to przybysz z Mongolii, uprawiany w XIX- wiecznych ogrodach botanicznych Niemiec ,skąd przeniknął do parków, zarośli i lasów.
Jak pozornie delikatna roślinka o mało efektywnym sposobie rozsiewania się ,w krótkim czasie rozprzestrzeniła się tak bardzo, że potrafi wypierać rodzime byliny leśne? Zbiegło się to z nasileniem motoryzacji i mechanizacją transportu leśnego. Nasiona przyklejają się z błotem do opon, kłód, butów i trafiają na inne przydroża leśne, skąd na butach ludzi, kopytkach, racicach czy sierści dzików i innych zwierząt są dalej roznoszone.

8. W pobliżu tablicy nr 10 „Las przykładem ekosystemu”, las nabiera więcej cech grądu (grąd- typ lasu liściastego , rozwijający się na żyznych, wilgotnych glebach): pojawia się charakterystyczna dla niego gwiazdnica wielkokwiatowe i wyróżniająca grąd subkontynentalny trzmielina brodawkowata (różniąca się od znanej- zwyczajnej, cienkimi gałązkami gęsto pokrytymi brodawkami, brązowymi kwiatami, mniej licznymi czerwonawymi torebkami, z których po pęknięciu wystają czarne nasiona do połowy objęte szkarłatną osnówką). Zachodnia granica występowania tego gatunku przebiega przez Bory Tucholskie.

9. Koło tablicy nr 11 „Porosty” i 12 „Las mieszany” znajdujemy się w lesie mieszanym z przewagą dębów i z acidofilnym (kwasolubnym) runem wspólnym dla kwaśnych dąbrów i borów mieszanych – poza czernicą rośnie tu kostrzewa owcza, paproć orlica, konwalia (będąca pod częściową ochroną), pszeniec gajowy (jednoroczny półpasożyt dzięki ssawkom korzeniowym odbierający wodę innym roślinom); są też gatunki bardziej wymagajace, jak kupkówka Aschersona i tojeść rozesłana.

Przy tablicy 13 „Ochrona lasu” w drzewostanie sosnowym z niższą warstwą dębów prezentowane są wyrafinowane, choć proste w budowie pułapki feromonowe, gdzie poszczególne groźne szkodniki owadzie zwabiane są swoistymi dla nich lotnymi hormonami płciowymi w stężeniu większym niż wydzielają je żywe owady; konstrukcja pułapki uniemożliwia wydostanie się owada. Można dzięki nim monitorować zagęszczenie szkodnika i (lub) jednocześnie redukować jego liczebność. Niedaleko jest tablica nr 14 „Użytkowanie lasu”.

11. Koło tablicy 15 „Chrust” prezentującej biologiczne znaczenie pozostawionych małych stert gałęzi i nr 16 „Życie w martwym pniu” o roli obumarłych drzew i pniaków po ścince – las nabiera znów charakteru grądowego, pojawiają się młode klony, gajowiec żółty, paproć nerecznica samcza i inne gatunki. Ścieżka przebiega po stromym zboczu, w zagłębieniu po prawej (północnej) stronie jest mały zacieniony staw porośnięty rzęsą drobną (pozostałość wyrobiska). Przy stawie rosną krzewy tawliny jarzębolistnej –o wielkich , pięknych, złożonych liściach- kolejni „uciekinierzy” z ogrodów.

12. Za tablicą 17 „Warstwowa budowa lasu” znajduje się tablica nr 18 „Uprawa leśna” i 19 „Rośliny chronione” z kilkoma gatunkami leśnymi (niestety 3 z nich – konwalijka, kokoryczka i czworolist nie są pod ochroną a rosiczka i czosnek niedźwiedzi tu nie rosną).
Teren staje się bardziej łagodny, mijamy pokryty hubami pień drzewa, po stronie lewej (południowej) widzimy kolejną dolinkę ze źródliskiem i małym ciekiem. Podłoże tu różni się od dotychczasowego, przy eksploatacji gliny około 100 lat temu usunięto warstwę piasku pokrywającą gliny morenowe, od tego czasu wyrósł tu wielogatunkowy las liściasty. Jest tu typowy dla grądu drzewostan dębowo-lipowo-grabowy z domieszką klonu i wiązu górskiego, wielogatunkowy podszyt z częściowo chronioną kaliną koralową, bogate runo z będącymi pod ochroną lilią złotogłów i przylaszczką, częściowo chronionymi przytulią (marzanką) wonną, kopytnikiem i bluszczem, charakterystycznie kontrastowo zabarwionym pszeńcem gajowym, miodunką ćmą, fiołkiem przedziwnym, groszkiem wiosennym. W najbarwniejszym okresie wczesnowiosennym dominują oba gatunki zawilca, kwitną fiołki, groszek , przylaszczka, miodunka. Trudno zauważyć leżące na ziemi brunatne kwiaty kopytnika. Później wraz z rozwojem liści na drzewach dno lasu staje się ciemniejsze, ale kwitnie gwiazdnica wielkokwiatowa, jaskry, czerniec, przytulia i lilia. Latem, gdy w lesie jest dość ciemno, na skrajach zakwita pszeniec gajowy.
Na dnie dolinki, sączy się ze źródliska drobny ciek z rzadką trawą – manną gajową.

13. Za tablicą 20 „Las” i 21 „Sukcesja ekologiczna,” droga wznosi się w górę przez tereny piaszczyste , odgarnięte z pokładów eksploatowanej niedawno jeszcze gliny, gdzie można prześledzić stopniowe ich zarastanie roślinnością murawową, a później leśną.
Tak szybka regeneracja zbiorowiska grądowego, jaką można zaobserwować na zboczach dolinki, była możliwa dzięki temu, że tuż obok zachowały się jego fragmenty. W wypadku siedlisk porolnych pełna regeneracja grądu trwać może nawet około 500 lat. Najłatwiej można odtworzyć drzewostan sztucznie, podsadzając odpowiednie drzewa i krzewy. Charakterystyczne gatunki ptaków i owadów latających, duże ssaki i nietoperze mogą szybko powrócić. Zarodniki wiatrosiewnych mszaków, paprotników i niektórych kwiatowych roślin wyższych , rozsiewanych przez ptaki, również mogą dotrzeć. Pajęczaki, wije, owady nielatające, drobne gryzonie, nie mówiąc o mikroorganizmach przez bariery pól i terenów zabudowanych przenikają bardzo wolno, często przypadkowo. W końcowym rezultacie powstaje wielogatunkowy ekosystem leśny
Ścieżka koło tablicy 22 „Ptasi budzik” przedstawiającej pory budzenia się i odzywania ptaków prowadzi do punktu wyjścia.
Wracając do wsi patrzmy na ścieżkę, bo przy ogrodzeniu pierwszych zabudowań może wygrzewać się żmija, która może nas zaatakować, jeśli nieopatrznie na nią nastąpimy, chociaż z reguły gad wyczuwa drgania podłoża i w porę się usunie.

Opis przyrodniczy pochodzi z opracowania „Szata roślinna powiatu kwidzyńskiego ze szczególnym uwzględnieniem otoczenia Leśnych Ścieżek Dydaktycznych - szkice przyrodnicze” wykonanego na zlecenie Starostwa Powiatowego w Kwidzynie przez dr Lucjana Rutkowskiego
z Uniwersytetu im. M.Kopernika w Toruniu w 2008r.

Opracowanie J. Klusek

 

 
Nasze strony
pomorze

odpady

 citizen

AER

evs

zaulek

faceb

Warto sprawdzić
Please wait while JT SlideShow is loading images...
Photo Title 1Baza dobrych praktykPhoto Title 4Photo Title 5

Strona internetowa finansowana ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, Funduszu Inicjatyw Obywatelskich, Gminy Miejskiej Kwidzyn, Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku.